کارشناس عقائد نوری زاده 0 ارسال شده در 4 آبان 1405 کارشناس عقائد اشتراک گذاری ارسال شده در 4 آبان 1405 آیا صحابه و تابعیان با قیام امام حسین (ع) مخالفت کردند؟ پاسخ اجمالی تحلیل گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که عدم همراهی یا سخنان برخی از صحابه و تابعیان سرشناس (مانند عبدالله بن عباس و عبدالله بن عمر) با سفر امام حسین (ع) به کوفه، یک‌دست و دارای انگیزه واحدی نبوده است. برخی از آنان (مانند ابن‌عباس) از سر خیرخواهی و نگرانِ فرجامِ پیمان‌شکنی کوفیان بودند، و برخی دیگر (مانند ابن‌عمر) بر اثر عافیت‌طلبی، محافظه‌کاری سیاسی و عدم درک مقام امامت، حرکت امام را به صلاح نمی‌دیدند. در الگوی تفکر اسلامی و بر اساس احادیث نبویِ مورد قبول فریقین (مانند «حدیث حوض»)، صحابی بودن به معنای مصونیت از خطا یا تحلیلهای اشتباهِ سیاسی نیست. با این حال، در مقابل جریان منفعل، گروهی از صحابه و تابعیان با بصیرت (چون انس بن حارث، حبیب بن مظاهر، عبدالرحمان بن عبد رب و عمار بن ابی‌سلامه) با اتکا به معرفت ولایی و احادیث صریح نبوی، تکلیف شرعی خود را ادا کرده و در کربلا به شهادت رسیدند. پاسخ تفصیلی ۱. تفکیک انگیزه‌ها و علل عدم همراهی برخی از چهره‌ها بررسی دقیق تاریخ نشان می‌دهد که چهره‌های سرشناسی از صحابه و تابعیان — مانند عبدالله بن عباس [1]، عبدالله بن عمر[2]، ابو واقد لیثی [3]، احنف بن قیس[4]، عبدالله بن مطیع[5]، عبدالله بن جعده[6] و عمر بن عبدالرحمن [7] — درباره حرکت امام حسین (ع) دیدگاه‌های منتقدانه‌ای داشتند. اما ماهیت این گفتگوها و انگیزه‌های آنان یکسان نبود و باید میان دو رویکرد تفکیک قائل شد: الف) نگاه دلسوزانه و تحلیل نگران‌کننده (امثال ابن‌عباس): چهره‌ای مانند ابن‌عباس نه از روی حب دنیا یا پذیرش حکومت اموی، بلکه بر اساس تحلیل استراتژیک و تجربه تلخ عهدشکنی کوفیان در عصر امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع)، صمیمانه نگران جان امام و اهل‌بیت بود و فرجام این سفر را شهادت مظلومانه ایشان می‌دید[8]. همچنان‌که عمر بن عبدالرحمن نیز در دیدار با امام (ع)، صراحتاً به بی‌وفایی کوفیان و شیفتگی‌شان به درهم و دینار اشاره کرد.[9] ب) محافظه‌کاری سیاسی و غفلت از مقام امامت (امثال ابن‌عمر): برخی دیگر، اقدام امام را با محاسبات عادی سیاسی می‌سنجیدند و با پندارِ حفظ وحدت ظاهری امت زیر سایه حاکم وقت (حتی جائر)، زبان به نصیحت گشودند. این گروه به دلیل افت بصیرت و ترجیح عافیت بر تکلیف، توان درک مرجعیت الهی و وظیفه صیانت از دین توسط امام معصوم را نداشتند.[10] مطالعات تاریخی نیز حاکی از آن است که انفعال و سکوت برخی از صحابه و بزرگان در برابر حاکمیت اموی، ریشه در مصلحت‌اندیشی‌های قبیله‌ای، ترس از قدرت نوظهور اموی و ترجیح امنیت فردی بر تکلیف دینی داشته است. این سکوت معنادار، بیش از آنکه دلیلی بر حقانیت یزید باشد، گواهی بر افت سطح بصیرت سیاسی و ضعف قوه ایمان این افراد در لحظات سرنوشت‌ساز تاریخ اسلام است.[11] ۲. نقش‌آفرینی صحابه و تابعیانِ مجاهد در کربلا در برابر رویکرد منفعلانه برخی خواص، گروهی دیگر از صحابه و تابعیان برجسته با درک درست از تکلیف الهی، تا پای جان در رکاب امام حسین (ع) ایستادند. شرح مختصر برخی از این چهره‌ها عبارت است از: انس بن حارث کاهلی (صحابی): وی از راویان حدیث معروف نبوی بود که فرمود: «این فرزندم [حسین] در کربلا کشته می‌شود؛ پس هر کس آن روز را درک کرد باید او را یاری کند.» انس با اتکا به همین سنت نبوی در کربلا حاضر شد و به شهادت رسید [12]. عظمت مقام و شهرت والای انس بن حارث در میان جامعه شیعه به حدّی بود که کمیت بن زید اسدی شاعر نامدار و مدافع بزرگ اهل‌بیت (ع) در سروده‌های تاریخی خود از جایگاه برجسته و شهادت حماسی وی یاد کرده است. [13] عبدالرحمان بن عبد رب انصاری (صحابی): از گواهان و راویان مستقیم حدیث غدیر در ماجرای «رحبه»[14] کوفه بود که با معرفت کامل به مقام ولایت، در روز عاشورا پس از اقامه نماز ظهر، به میدان نبرد شتافت و شهید شد [15]. حبیب بن مظاهر اسدی (صحابی/تابعی بزرگ): از چهره‌های برجسته کوفه و یاران خاص اهل‌بیت که با وجود تدابیر شدید امنیتی ابن‌زیاد، مخفیانه و شبانه خود را به کاروان حسینی در کربلا رساند و فرماندهی جناح چپ سپاه امام را بر عهده داشت [16]. عمار بن ابی‌سلامه همدانی (صحابی): وی از افرادی بود که محضر مبارک رسول خدا (ص) را درک نمود. [17] وی پس از تلاش ناکام برای طرح‌ریزی عملیات علیه ابن‌زیاد در نخیله، هوشمندانه از محاصره کوفه گریخت، به سپاه امام پیوست و در حمله نخست روز عاشورا به شهادت رسید [18]. ۳. تحلیل تاریخی-کلامی: امکان خطاپذیری خواص در سنت نبوی عدم همراهی بخشی از صحابه با امام حسین (ع) را نباید پدیده‌ای منزوی از تاریخ دانست. سنت و روایات اسلامی صراحتاً نشان می‌دهند که صحابی بودن به خودی خود مانع از اشتباه در تحلیل یا ریزش در مواقف حساس نیست. بررسی جامع سلوک سیاسی برخی از صحابه نشان می‌دهد که رویکرد منفعلانه و منفعت‌طلبانهٔ آنان در برابر قیام سیدالشهدا (ع)، رفتاری دفعی و منزوی از تاریخ نبود؛ بلکه ریشه در یک جریان شوم و باسابقه داشت. تا جایی که در منابع معتبر امامیه تصریح شده است که پس از رحلت پیامبر (ص)، اکثریت جوامع اسلامی از سیرت راستین نبوی فاصله گرفتند و تنها معدودی از صحابه وفادار بر عهد خویش باقی ماندند[19]. این حقیقت تلخ تاریخی، نه تنها در تراث شیعی، بلکه در معتبرترین منابع روایی اهل‌سنت نیز به روشنی انعکاس یافته است. در احادیث مشهور «حوض» در جوامع روایی متقدم از جمله صحیح بخاری آمده است که در روز قیامت، گروهی از صحابه را به سوی عذاب الهی می‌کشانند. هنگامی که پیامبر اکرم (ص) جویای علّت شتاب آنان به سوی دوزخ می‌شوند، به حضرت ندا می‌رسد: آنان پس از تو دچار انحراف و عقب‌گرد شدند[20]. استناد به این حدیث، شاهدی تحلیلی بر این حقیقت است که اجماع یا موضع‌گیری برخی صحابه لزوماً معیار حقانیت نیست. بنابراین، عافیت‌طلبی یا عدم همراهی بخشی از خواص در واقعه عاشورا، امتداد طبیعی همان افت بصیرت و ترجیح محاسبات دنیوی بر تکالیف الهی بود؛ در حالی که مجاهدان راستین با پایبندی به عهد الهی، نام خود را در زمره رستگاران تاریخ ثبت نمودند. [1] انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص161/ تاریخ الطبری، الطبری، ابن جریر، ج4، ص287. [2] الطبقات الکبری، ابن سعد، ج1، ص444 / انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص163. [3] دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، محمدی ری شهری، محمد، ج4، ص420. [4] مثیر الاحزان، ابن نما حلی، ص27. [5] اخبار الطوال، الدینوری، ابوحنیفه، ص246. [6] انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص165. [7] تاریخ الطبری، الطبری، ابن جریر، ج4، ص286/ انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص161. [8] انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص162 / تاریخ الطبری، الطبری، ابن جریر، ج4، ص287. [9] تاریخ الطبری، الطبری، ابن جریر، ج4، ص286/ انساب الاشراف، البلاذری، ج3، ص161. [10] الطبقات الکبری، ابن سعد، ج1، ص444. [11] کوفه از پیدایش تا عاشورا، صفری فروشانی، نعمت الله، ص213. [12] إبصار العين في أنصار الحسين، السماوي، الشيخ محمد، ص99. [13] أعيان الشيعة، الأمين، السيد محسن، ج3، ص500. [14] ماجرای رُحْبَه به گواهی دادن تعدادی از صحابه مبنی بر اینکه حدیث غدیر را از رسول خدا(ص) شنیده‌اند، اشاره دارد. این ماجرا به درخواست امام علی(ع) صورت گرفت. تعداد شهادت‌دهندگان را از ۱۲ تا ۳۰ نفر برشمرده‌اند. ماجرای رحبه در منابع شیعه و سنی نقل شده است. الغدير، العلامة الأميني، ج: 1، ص: 193 [15] ذخيرة الدارين فيما يتعلق بمصائب الحسين، جمعی از نویسندگان،ص 477-478. [16] أعيان الشيعة، الأمين، السيد محسن، ج4، ص554. [17] الإصابة في تمييز الصحابة، العسقلاني، ابن حجر، ج5، ص107. [18] مناقب آل أبي طالب - ط المكتبة الحيدرية، ابن شهرآشوب، ج3، ص260. [19] الإختصاص، الشيخ المفيد، ص6. [20] صحيح البخاري، البخاري، ج8، ص121. وضعیت: پاسخ‌داده‌شده توسط: تقوی لینک به دیدگاه به اشتراک گذاری در سایت های دیگر More sharing options...
ارسال های توصیه شده