رویداد مباهله از دیدگاه شیعه چگونه بیان شده است؟

کریمی · 3 ساعت قبل

رویداد مباهله از دیدگاه شیعه چگونه بیان شده است؟

پاسخ اجمالی

مباهله به معنای تضرع به درگاه الهی و نفرین متقابل برای رسوا ساختن دروغگو در هنگام بن‌بستِ گفتگوهای منطقی است. این رویداد در سال دهم هجری میان پیامبر اکرم (ص) و مسیحیان نجران رخ داد. پیامبر (ص) برای این مواجهه، نه از اصحاب یا بزرگان قریش، بلکه تنها از برگزیده‌ترین افراد خاندان خود (امیرالمؤمنین، حضرت زهرا، امام حسن و امام حسین علیهم‌السلام) بهره بردند. مشاهده جایگاه معنوی و قدسی این جمع، بزرگان مسیحی را از مباهله منصرف کرد و به صلح و پرداخت جزیه واداشت. از دیدگاه شیعه، این واقعه سندی قطعی بر جایگاه ممتاز اهل‌بیت (ع)، قدرت اجابت دعای آنان و حقیقتِ هم‌ارزیِ وجودیِ علی (ع) با پیامبر (ص) است که در آیه شریفه با تعبیر «أَنْفُسَنَا» از آن یاد شده است.

پاسخ تفصیلی

۱. معناشناسی مباهله

مباهله‌ در اصل از ماده «بَهْل» (بر وزن اَهْل) به معنى رها كردن و واگذار نمودن است. به همين جهت هنگامی كه حيوان را به حال خود واگذارند و پستان آن را — برای جلوگيری از نوشيدن نوزادش — در كيسه قرار ندهند، به آن حيوان «باهِل» مى‌گويند، و «ابتهال» در دعا به معنى تضرع و واگذارى كار به خدا است.^{^[1]} گاه اين واژه را به معنى هلاكت، لعن و دورى از خدا نیز معنى كرده‌اند که آن هم به خاطر رها كردن و واگذار نمودن بنده به حال خويش و خروج از سايه لطف الهی است.^{^[2]}

اما از نظر مفهوم متداول که در آیه به آن اشاره شده، مباهله به معنى نفرين كردن دو نفر یا دو گروه به همديگر است؛ به اين ترتيب كه وقتی استدلالات منطقی سودى نداشت، طرفين گفتگو درباره يك مسأله مهم دينی در يك‌جا جمع مى‌شوند و به درگاه خدا تضرع مى‌كنند و از او مى‌خواهند كه دروغگو را رسوا و مجازات كند؛ همان كارى كه پيامبر اسلام (ص) در برابر مسيحيان نجران انجام دادند.^{^[3]}

۲. گزینش الهی و همراهان پیامبر (ص)

مباهله نه یک مناظره ساده کلامی، بلکه یک «گزینش الهی» در حساس‌ترین مقطع تاریخی مدینه بود. پس از آنکه هیئت نمایندگان نجران در گفتگو با پیامبر (ص) بر سر ماهیت حضرت عیسی (ع) به بن‌‌بست رسیدند، آیه مباهله نازل شد تا حق از باطل بازشناخته شود.^{^[4]} اهمیت این رویداد در کلام شیعه از آن‌جاست که پیامبر (ص) نه از میان صحابه، زوجات یا بزرگان قریش، بلکه تنها از برگزیده‌ترین افراد خاندان خود برای این مواجهه الهی استفاده نمودند. این انتخاب، تفسیری عملی از شایستگی جانشینی و امامت است که در منابع روایی و تفسیری بر آن تأکید شده است.^{^[5]}

در روز ۲۴ ذی‌‌الحجه^{^[6]} پیامبر خدا (ص) به سوی محل مباهله خارج شد، در حالی که دست علی بن ابی‌طالب (ع) را گرفته بود و فاطمه، حسن و حسین (عليهم‌السلام) نیز همراهش بودند. پیامبر (ص) فرمود: «اینان پسران ما، زنان ما و جان‌های ما هستند.» پس [مسیحیان نجران] قصد نمودند که مباهله کنند؛ اما «ابوحارث» (اسقف نجران) به «سید» و «عاقب» (دو تن از بزرگان نجران) گفت: «به خدا سوگند، با مباهله کردن با این گروه به هیچ نتیجه‌ای نمی‌رسیم [و هلاک خواهیم شد]؛ پس با او بر پرداخت جزیه مصالحه کنید.» آن‌ها گفتند: «ای ابوحارث، راست گفتی.»

پس پیشنهاد صلح و پرداخت جزیه را به پیامبر خدا (ص) عرضه کردند و ایشان آن را پذیرفت. سپس پیامبر (ص) فرمود: «سوگند به کسی که جانم به دست اوست، اگر [مسیحیان] با من مباهله می‌کردند، خداوند پیش از آنکه سال بر آنان بگذرد، عذابی بر آن‌ها نازل می‌کرد و هیچ بشری از آنان بر زمین باقی نمی‌ماند؛ چرا که در این صورت، خداوند ظالمان را هلاک می‌کرد.»(شایان ذکر است این روایت در منابع معتبر علمای اهل‌سنت همچون حاکم حسکانی در شواهد التنزیل نیز نقل شده است).^{^[7]}

۳. دلالت‌های کلامی آیه (هم‌ارزی وجودی و انحصار اهل‌بیت)

نکته بنیادین در این ماجرا، استفاده از کلمه «أَنْفُسَنَا» در آیه شریفه برای علی بن ابی‌طالب (ع) است که او را به منزله «جانِ شخص پیامبر (ص)» قرار داده است. مفسران بزرگ، مانند آیت‌الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، بر این باورند که در این آیه، خداوند متعال عظمت اهل‌بیت پیامبر (ص) را به نمایش گذاشته^{^[8]} و آورده شدن اهل‌بیت توسط پیامبر به میدان مباهله، گواهی عملی بر این است که خداوند دعای این پنج‌تن را رد نمی‌کند.

همچنین با توجه به روایاتی که در این موضوع وارد شده، مراد از «اهل‌بیت پیامبر (ص)» دقیقاً همین افرادی بوده‌اند که در روز مباهله همراه ایشان حضور داشتند؛ چنان‌که در روایتی خود پیامبر اکرم (ص) خطاب به درگاه الهی فرمودند: «اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي» (خدایا! اینان اهل‌بیت من هستند).^{^[9]}

نتیجه‌گیری

در نهایت، واقعه مباهله فراتر از یک رویداد تاریخی، «تجلی‌گاه حقانیت» اهل‌بیت (ع) در پیشگاه الهی است. انتخاب آگاهانه پیامبر (ص) از میان تمام امت، این پنج‌تن را به عنوان نزدیک‌ترین جان‌ها و برترین گواهانِ رسالت معرفی کرد. واژه «أَنْفُسَنَا» در آیه مباهله، حقیقتی کلامی را آشکار می‌سازد: پیوند ناگسستنی و هم‌ارزیِ وجودیِ امیرالمؤمنین (ع) با جانِ پیامبر (ص). این رویداد با تثبیت مصداقِ حقیقی «اهل‌بیت» (ع) و تأکید بر قدرتِ اجابتِ دعای آنان، مبنایی استدلالی و خدشه‌ناپذیر برای جایگاه ممتاز آنان به عنوان برگزیدگان الهی ایجاد کرد؛ به گونه‌ای که این حادثه به شاخصی همیشگی در تفکیک جایگاه اهل‌بیت (ع) از سایر صحابه تبدیل شد و ثابت کرد که ولایت، حقیقتی است که در آن «قرابتِ در ایمان و نفس»، مقدم بر هر نوع پیوند دیگری است.