بررسی شخصیت و سن حضرت علی‌اصغر (ع) در منابع معتبر و نخستینِ شیعه به چه صورت است و گزارش‌های مربوط به شهادت طفل شیرخوار چه میزان اصالت تاریخی دارند؟

[کریمی 0]

بررسی شخصیت و سن حضرت علی‌اصغر (ع) در منابع معتبر و نخستینِ شیعه به چه صورت است و گزارش‌های مربوط به شهادت طفل شیرخوار چه میزان اصالت تاریخی دارند؟

 

پاسخ اجمالی:

بررسی منابع متعدد تاریخی نشان می‌دهد که اگرچه درباره نام (علی یا عبدالله)، سن دقیق (شش‌ماهه، یک‌ساله یا نوزاد) و محل شهادت (در برابر خیمه‌گاه یا صحنه نبرد) این طفل خردسال اختلاف‌نظرهایی وجود دارد و حتی برخی گزارش‌ها احتمال شهادت بیش از یک کودک را مطرح می‌کنند، اما اصل این واقعه کاملاً قطعی و اتفاقی است. تمامی منابع بر این حقیقت هم‌پیمان‌اند که امام حسین (ع) فرزندی شیرخوار داشته که با مظلومیت و بی‌رحمی به شهادت رسیده است؛ حجتی آشکار بر مظلومیت و حقانیت سیدالشهدا (ع).

پاسخ تفصیلی:

برای بررسی و درک درست این موضوع، تحلیل منابع متعدد تاریخی ضروری است. از کاوش در این منابع، نکاتی چون وجود اختلاف‌نظر درباره سن دقیق، نحوه شهادت و نام مبارک این کودک به دست می‌آید. با این حال، آنچه در تمامی منابع (حتی منابع اهل‌سنت) به چشم می‌خورد و وجه مشترک آن‌هاست، حضور طفلی شیرخوار برای امام حسین (ع) است که با بی‌رحمی تمام به شهادت می‌رسد. همچنانکه در زیارت ناحیه مقدسه با عبارت «أَلسَّلامُ عَلَی الرَّضیعِ الصَّغیرِ؛ سلام بر آن شیرخوار کوچک» به او سلام داده شده است^[1]؛ امری که خود گواهی روشن بر مظلومیت و حقانیت حضرت است.

درباره سن دقیق این کودک باید گفت تاریخ تولد مشخصی در دست نیست و برخی منابع تنها به ذکر نام او بسنده کرده‌اند^[2] ابومخنف سن او را شش‌ماه ضبط کرده، درحالی‌که صاحب روضة الصفاء سن ایشان را یک‌سال دانسته است. با این حال، از شواهد و اخبار معتبر به‌روشنی برمی‌آید که آن گوهر صدف امامت و ولایت در دوران شیرخوارگی بوده است^[3]. نکته قابل‌توجه این‌که گزارش مربوط به شش‌ماهگی در نسخه دیگر مقتل ابومخنف یافت نمی‌شود^[4] ؛ از این رو، سن دقیق ایشان همچنان در هاله‌ای از ابهام باقی می‌ماند.

درباره نام مبارک ایشان نیز میان منابع اختلاف‌نظر وجود دارد. در برخی از گزارش‌های تاریخی، نام او «عبدالله» ضبط شده است؛ چنان‌که شیخ مفید نقل می‌کند: «عبدالله بن حسین در کودکی همراه با پدرش کشته شد؛ در حالی که در دامان پدرش بود، تیری به او اصابت کرد و او را به شهادت رساند» ^[5]  در تاریخ طبری نیز از وی با همین نام یاد شده است؛^[6] در مقابل، مورخانی چون خوارزمی^[7] و ابن شهرآشوب^[8] نام او را «علی» ذکر کرده‌اند.

درباره کیفیت و نحوه شهادت این طفل شیرخوار نیز دو روایت نقل شده است. دیدگاه نخست، شهادت ایشان را در برابر خیمه‌ها می‌داند. سید بن طاووس با پذیرش این قول، واقعه را چنین روایت می‌کند:

«سپس حضرت حسین (ع) به سوی خیمه رفت و به حضرت زینب (س) فرمود: "فرزند کوچکم را به من بده تا با او وداع کنم." پس او را گرفت و خم شد تا بر او بوسه زند که ناگاه حرملة بن کاهل اسدی — که لعنت خدا بر او باد — تیری به سویش افکند. تیر بر گلوی نوزاد نشست و او را ذبح کرد. امام به زینب فرمود: "او را بگیر"، سپس خون او را در دستان خود جمع کرد و چون پر شد، به آسمان پاشید و فرمود: "آنچه بر من وارد می‌شود برایم گواراست، چرا که در برابر دیدگان خداوند است"».^[9]

در قول دوم چنین نقل شده است که حضرت، طفل را به میدان و در برابر سپاه دشمن آورد؛ چنان‌که در گزارش‌های تاریخی آمده است: «چون حسین (ع) دید دشمنان بر کشتن او پافشاری می‌کنند، قرآنی برداشت، آن را باز کرد و بر سر نهاد و ندا داد: "کتاب خدا و جدّ من محمّد، فرستاده خدا، میان من و شما داوری کند. ای مردم! به چه مجوزی خونم را حلال می‌دانید؟!" سپس به سوی یکی از کودکانش که از شدت تشنگی می‌گریست رفت، او را بر دست گرفت و فرمود: "ای قوم! اگر بر من رحم نمی‌کنید، بر این کودک رحم کنید." در این هنگام، مردی از آنان تیری به سویش افکند و او را ذبح کرد. حسین (ع) می‌گریست و می‌گفت: "خدایا! میان ما و این قومی که ما را دعوت کردند تا یاری‌مان کنند اما ما را کشتند، داوری کن." در این حال ندا از آسمان آمد که: "ای حسین! او را واگذار که برای او در بهشت دایه‌ای [برای شیردهی] است"»^[10].

نکته پایانی و قابل‌توجه، احتمال شهادت بیش از یک کودک از فرزندان امام حسین (ع) در واقعه کربلاست؛ به‌گونه‌ای که از مجموع نقل‌های تاریخی چنین قرینه‌ای به دست می‌آید. محمد بن طلحه شفیعی در ذکر فرزندان سیدالشهدا (ع) آنان را شش پسر می‌داند (علی‌اکبر، علی‌اوسط، علی‌اصغر، عبدالله، جعفر و محمد) و می‌نویسد: «اما علی‌اصغر در حالی که کودکی بیش نبود، تیری به او اصابت کرد و به شهادت رسید... و همچنین عبدالله (فرزند دیگر امام) نیز همراه با پدرش شهید شد»^[11].

در نقل یعقوبی نیز آمده است: «یاران حسین (ع) یکی پس از دیگری پیش تاختند و به شهادت رسیدند تا این‌که ایشان تنها ماند. در حالی که بر فراز اسب بود، نوزادی را که همان ساعت متولد شده بود نزدش آوردند. حضرت در گوش او اذان گفت و کامش را برداشت که ناگاه تیری آمد، در گلوی کودک نشست و او را ذبح کرد. امام تیر را از گلوی او بیرون کشید و خونش را به پیکر کودک مالید» ^[12]

در گزارشی دیگر نیز آمده است: «حسین (ع) نشسته بود... و از چپ و راستش تیر می‌بارید. پسری سه ساله پیشِ روی حضرت بود که عقبة بن بشر اسدی تیری به سویش انداخت و او را به شهادت رساند ^[13]... همچنین کودکی دیگر از فرزندان حسین (ع) دوید تا در دامان پدر بنشیند که مردی تیری افکند و تیر بر گودی گلوی او نشست و کشته شد»^[14].

با توجه به کثرت و تنوع این نقل‌های تاریخی، اصل وقوع این حادثه کاملاً قطعی و تردیدناپذیر است. شواهد تاریخی مسلم می‌دارد که امام حسین (ع) طفلی خردسال و شیرخوار داشته‌اند که با اصابت تیر به شهادت رسیده است. حال آن‌که این واقعه در برابر خیمه‌ها رخ داده باشد یا در میدان و مقابل سپاه دشمن، تغییری در اصل مسئله ایجاد نمی‌کند؛ چرا که اصل این رخداد، سندی محکم و ماندگار بر مظلومیت و حقانیت امام حسین (ع) است.

 

 

 

 

 

 

 

---

[1]   المزار الكبير، المشهدي، الشيخ أبو عبد الله، ص: 498

[2]  تاريخ الطبري = تاريخ الرسل والملوك، وصلة تاريخ الطبري، الطبري، أبو جعفر، ج5، ص468.

[3] از مدينه تا مدينه (مقتل)، ذهنی تهرانی، سید محمد جواد، ص682.

[4] دانشنامه امام حسين بر پايه قرآن، حديث و تاریخ، محمدی ری شهری، محمد، ج7، ص33.

[5]  الإرشاد، الشيخ المفيد، ج2، ص135.

[6] تاريخ الطبري = تاريخ الرسل والملوك، وصلة تاريخ الطبري، الطبري، أبو جعفر، ج5، ص468.

[7]   مقتل الحسین، خوارزمی، ج2، ص37.

[8]  مناقب آل أبي طالب - ط علامه،  ابن شهرآشوب، ج4، ص109.

[9]  اللهوف على قتلى الطفوف، السيد بن طاووس، ص116.

[10]   تذكرة الخواص،  سبط بن الجوزي، ص227.

[11]  مطالب السؤول في مناقب آل الرسول،  النصيبي الشافعي، محمد بن طلحة، ص257.

[12]   تاريخ اليعقوبي،  احمد بن ابی یعقوب، ج2، ص245.

[13] الطبقات الكبرى - متمم الصحابة - الطبقة الخامسة،  ابن سعد، ج1، ص470.

[14] همان، ص471.