دیدگاه قرآن کریم در رابطه با استغاثه چیست؟

[نوری زاده 0]

دیدگاه قرآن کریم در رابطه با استغاثه چیست؟

 

پاسخ اجمالی:

استغاثه یعنی طلب یاری و نجات در هنگام سختی، چه با گفتار و چه با رفتار. قرآن کریم استغاثه را رفتاری فطری و نشانه‌ی وابستگی انسان به قدرت برتر می‌داند. در نگاه قرآن، اصلِ استغاثه مخصوص خداوند است؛ زیرا تنها او مالک حقیقی نفع و ضرر است. با این حال، قرآن نشان می‌دهد که طلب یاری از پیامبران و اولیای الهی نیز ممکن و مشروع است و نمونه‌های متعددی از استغاثه پیامبران و مؤمنان را بیان می‌کند. همچنین کمک‌خواستن از انسان‌ها در امور عادی نیز پذیرفته شده، اما استغاثه‌ی حقیقی باید همراه با تضرع، اخلاص و توجه به خداوند باشد؛ و استغاثه‌ی کافران در قیامت سودی نخواهد داشت.

پاسخ تفصیلی:

استغاثه از ریشه «غ‌و‌ث» به معنای طلب یاری، فریادرسی و نجات‌خواهی در هنگام شدّت و محنت است؛ ^[1]  كه به دو صورت انجام مى‌گيرد: 1 - استغاثه بالقول 2 - استغاثه بالعمل به هنگام مشكل اگر كسى با به‌كار بردن الفاظ و كلماتى از ديگرى كمك بخواهد آن را استغاثه بالقول مى‌گويند و اگر با حالت و عمل درخواست يارى كند آن را استغاثه بالعمل مى‌گويند. ^[2]

قرآن کریم بیان می‌کند که در تنگناها و شدائد، امید بستن به مسبب‌الاسباب و دست به دامان او شدن، فطری انسان است. حتی کسانی که دین ندارند نیز در هنگام بیچارگی و قطع امید از اسباب ظاهری، تنها به درگاه خدا فریاد می‌زنند.

آیه شریفه «وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ»^[3] اشاره دارد که تمام نعمت‌ها از خداست و هنگامی که ضرر و بدحالی به انسان می‌رسد، تنها به سوی او نعره می‌زنند (تضرع و استغاثه می‌کنند). این رفتار نشان‌دهنده اعتراف عملی انسان به یگانگی خدا در رفع گرفتاری‌هاست. ^[4]

مصادیق استغاثه در قرآن کریم

مشتقات واژه «استغاثه» چهار بار در قرآن آمده است و نمونه‌های مهم آن عبارت‌اند از:

- استغاثه مؤمنان در جنگ بدر: مسلمانان در اوج اضطراب از خدا یاری خواستند و خداوند با فرشتگان آنان را یاری کرد: «إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ»^[5]  

- استغاثه پدر و مادر مؤمن برای هدایت فرزند: «وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ»^[6]

- استغاثه یکی از پیروان موسی(ع) در برابر دشمن خود: «فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ»^[7]

- استغاثه اهل جهنم برای رهایی از عذاب، که اجابت نمی‌شود: «وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ»^[8]

قرآن در آیات متعدد دیگری نیز به موضوع استغاثه پرداخته اگرچه از واژه استغاثه استفاده نکرده مانند:

- رهایی حضرت نوح (ع) و خاندانش از اندوه در پی استغاثه به خداوند متعال: «وَنُوحًا إِذْ نَادَىٰ مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ».^[9]

- بازگشت سلامت به ایوب و افزایش خانواده او، نتیجه استغاثه حضرت ایوب (ع) به درگاه خداوند: «وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ».^[10]

- استغاثه حضرت زکریا (ع) از خداوند برای درخواست فرزند: «فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَىٰ وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا ۖ وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ». ^[11]

- رهایی حضرت یونس (ع) از اندوه در پی استغاثه او در شکم ماهی: «فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَىٰ وَهُوَ مَكْظُومٌ».^[12]

نتیجه گیری:

دیدگاه قرآن کریم درباره استغاثه را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

استغاثه از خداوند در همه حال، به ویژه در شدائد، امری پسندیده و مورد تأیید قرآن است و پیامبران و مؤمنان همواره به آن سفارش شده‌اند.

استغاثه از انسان‌ها در امور عادی و طبیعی نیز در قرآن تأیید شده است، چنان‌که حضرت موسی (ع) و ذوالقرنین مورد درخواست کمک قرار گرفتند و پاسخ دادند.

استغاثه از اولیای خدا برای دعا و شفاعت، با توجه به مقام آنان نزد خداوند، در قرآن منع نشده است.

استغاثه کافران و ظالمان در روز قیامت بی‌اثر خواهد بود و اجابت نمی‌شود.

استغاثه واقعی باید با تضرع، زاری و توجه به ربوبیت خداوند همراه باشد. ^[13]

 

 

---

[1] معجم مقائيس اللغة، ابن فارس،ج4، ص 400.

[2]  استغاثه و جایگاه شرعی آن، قادری، محمدطاهر، ص17

[3]  نحل/ 53.

[4]  الميزان في تفسير القرآن، العلامة الطباطبائي، ج: 12، ص: 272

[5] انفال/9.

[6] احقاف/17.

[7] قصص/15.

[8] کهف/29.

[9] انبیاء/ 76

[10] انبیاء/ 83-84

[11] انبیاء/ 90

[12] قلم/ 49

[13] فرهنگ قرآن، هاشمی رفسنجانی، ج3، ص158-168.