توحید افعالی چیست؟

[کریمی 0]

توحید افعالی چیست؟

 

پاسخ اجمالی:

«توحید افعالی» به این معناست که در عالم هستی، هیچ فاعلی به‌طور مستقل و بدون وابستگی به اراده و قدرت خداوند، نمی‌تواند اثری بر جای بگذارد. به عبارت دیگر، تمام افعال و تحولات جهان (از حرکت ستارگان تا اعمال انسان‌ها) در نهایت به قدرت و اراده الهی بازمی‌گردد و هیچ موجودی در عرضِ قدرت خداوند، استقلال وجودی برای انجام فعل ندارد.

پاسخ تفصیلی:

در مباحث کلامی و فلسفی، توحید تنها به معنای یکی دانستن ذات خداوند نیست، بلکه برای تبیین جامعیت یگانگی الهی، دانشمندان اسلام آن را به مراتب مختلفی تقسیم کرده‌اند. یکی از این مراتب که به بحث «فاعلیت» و «اراده» مربوط می‌شود، «توحید افعالی» نام دارد. این مرتبه از توحید، مرز میان «خداوند به عنوان علت نخستین» و «موجودات به عنوان مسببات و ابزارهای اجرا» را مشخص می‌کند و تبیین می‌کند که چگونه کثرتِ افعال در جهان با یگانگیِ اراده‌ی خداوند سازگار است.

توحید افعالی بر این اصل استوار است که «لا مُؤثِّرَ فی الوجودِ إلا الله»[1] (هیچ اثرگذار و فاعلی در هستی جز خداوند نیست). طبق این دیدگاه، هر فعلی که در عالم رخ می‌دهد، از نظر ریشه‌ی هستی‌شناختی و علّی، تنها به قدرت و اراده خداوند بازمی‌گردد.[2] به عبارت دیگر، توحید افعالی به معنای باور به این مسئله است که همه نظام‌های عِلّی و معلولیِ موجود در جهان و هرچیزی که در جهان اتفاق می‌افتد، فعل خدا است. همچنین هیچ موجودی به صورت مستقل نمی‌تواند فعلی انجام دهد و همه موجودات در انجام کارهای خود به فعل خدا و اراده او وابسته‌اند. در نتیجه خداوند همچنان که در ذات شریک ندارد در فاعلیت نیز شریک ندارد. هر فاعل و سببی، حقیقت خود و وجود خود و تأثیر و فاعلیت خود را از او دارد و قائم به اوست. [3]

با توجه به این معنا، موجودات در عالم، اگرچه از نظر ظاهری و بر اساس قوانین طبیعت، فاعلِ خود به‌نظر می‌رسند، اما در حقیقت، آن‌ها تنها «علل طولی» یا «مجرای» اراده الهی هستند. به بیان دیگر، فاعلیت موجودات، فاعلیتی است که در طول (یعنی زیرمجموعه و وابسته به) فاعلیت خداوند قرار دارد، نه در عرضِ آن.

شاهد قرآنی فاعلیت طولی: قرآن کریم در تبیین دقیق توحید افعالی و اینکه فاعلیت انسان در طول فاعلیت خداست، خطاب به پیامبر (ص) در جنگ بدر می‌فرماید: «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ» (و هنگامی که تو [خاک و سنگ به سوی دشمن] انداختی، تو نیانداختی بلکه خدا انداخت) [4]؛ یعنی انجام پرتاب کردن از یک سو به انسان منتسب است (إذ رمیت) و از سوی دیگر به دلیل اتکای وجودی و استمداد از قدرت الهی، فعل حقیقی خدا دانسته شده است (ولکن الله رمى).

در مکتب کلامی شیعه، این مفهوم با دقت بسیار بالایی تبیین شده تا از دو سو از انحرافات جلوگیری شود: نخست، از «جبر» (که می‌گوید انسان اصلاً فاعل و خود مختار نیست)[5] و دوم از «تفویض» (که می‌گوید خداوند جهان را آفرید و سپس اختیار را به انسان سپرد و دیگر در افعال او دخالتی ندارد).[6] پیروان مذهب شیعه با بیان قاعده "امر بین الامرین" معتقدند که توحید افعالی با «اختیار انسان» ناسازگار نیست؛ چرا که انسان، فاعلِ خود در ساحتِ موازینِ انسانی است، اما این اختیار و قدرتِ انسان نیز در نهایت، از حیثِ منشأ وجودی، از اراده و قدرت خداوند است؛ علامه مجلسی به طور تفصیلی این قاعده را توضیح داده و روایاتی را در این مسأله متذکر شده اند.[7] بنابراین، توحید افعالی به معنای این است که تمام نظام‌های علّی و معلولی در جهان، تحت سیطره و تدبیر الهی است و هیچ پدیده یا فعلی نمی‌تواند از مدار قدرت او خارج شود.

ثمره تربیتی و زیستی توحید افعالی: باور ژرف به توحید افعالی تنها یک نظریه ذهنی نیست، بلکه اثر تربیتی عظیمی در زندگی انسان دارد؛ موحّدِ واقعی با دیدن توحید افعالی، از اسباب ظاهری بریده و به مسبب‌الاسباب دل می‌بندد، از غیر خدا نمی‌ترسد، در برابر مشکلات به طمأنینه و توکل می‌رسد و از حب جاه و ریاکاری (که ناشی از نگاه استقلالی به دیگران است) نجات می‌یابد.

نتیجه‌گیری

در نهایت، توحید افعالی بیانگر یگانگیِ مصدرِ تمامی افعال در هستی است. این مرتبه از توحید نشان می‌دهد که هرچند در جهان کثرتِ افعال و علت‌ها وجود دارد، اما این کثرت، به معنای تعددِ اراده‌ها یا تعددِ قدرت‌ها نیست؛ بلکه تمامی این افعال، جلوه‌هایی از یک اراده واحد و یک قدرت مطلق هستند که از طریق واسطه‌ها و قوانین طبیعی در جهان تجلی می‌یابند.

 

---

[1] شرح تجرید الاعتقاد، الشعرانی، ابوالحسن، ص394.

[2] شرح دعاء السحر، الخمینی، السید روح الله، ص104.

[3] مجموعه آثار، مطهری، مرتضی، ج2، ص102.

[4] انفال: ۱۷

[5] الملل و النحل، شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، ج1، ص97.

[6] بحارالانوار، العلامه المجلسی، ج5، ص128 "والمعتزلة ينكرون القضاء والقدر في الافعال الاختيارية الصادرة عن العباد ، ويثبتون علمه تعالى بهذه الافعال ، ولا يسندون وجودها إلى ذلك العلم ، بل إلى اختيار العباد ، وقدرتهم انتهى".

[7] همان، ص83.