امام علی (ع) چگونه شخصیتی بوده است؟

[نوری زاده 0]

امام علی (ع) چگونه شخصیتی بوده است؟

 

پاسخ اجمالی:

حضرت علی (ع)، نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر اسلام (ص)، در کعبه چشم به جهان گشود و به تصریح پیامبر و فرمان الهی، جانشین بلافصل ایشان معرفی شد. پس از رحلت پیامبر، خلافت از مسیر الهی منحرف شد و امام با صبر و مقاومت، حق خود را مطالبه کرد. در دوران خلافت، با ناکثین، قاسطین و مارقین به مبارزه برخاست و در نهایت، در ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری به شهادت رسید. پیکر مطهرش شبانه در نجف دفن شد و محل قبر تا زمان امام صادق (ع) مخفی ماند.

پاسخ تفصیلی:

حضرت علی (ع)در سیزدهم رجب سال ۳۰ عام‌الفیل، در شهر مکه و درون خانه کعبه چشم به جهان گشود؛ او فرزند ابو‌طالب بن عبدالمطلب بن هاشم، از خاندان هاشمی و قریشی، نخستین امام شیعیان^[1] و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است.^[2] او نخستین ایمان‌آورنده به پیامبر اسلام(ص) بود و از دیدگاه شیعه، به فرمان الهی و تصریح پیامبر، جانشین بلافصل ایشان به شمار می‌آید.^[3] آیات قرآن نیز بر پاکی و عصمت او از هرگونه آلودگی گواهی می‌دهند. ^[4]

پدرش ابوطالب، عمو و حامی پیامبر اسلام (ص) بود که پس از سال‌ها حمایت از پیامبر، در ۲۶ رجب در حالی که ایمان خود را از سایرین پنهان نموده بود،^[5] درگذشت.^[6] مادرش فاطمه بنت اسد از زنان بزرگ قریش بود. ^[7] برادران او طالب، عقیل، جعفر و خواهرش ام‌هانی (فاخته یا جمانه) بودند.^[8]

مشهورترین کنیه امام، «ابوالحسن» است^[9] و از القاب برجسته ایشان می‌توان به «وصی پیامبر»، «همسر بتول»، «نابودکننده شرک»، «کَننده در خیبر»، «پدر امامان»، «خلیفه خدا»، «امیرالمؤمنین»، «ابوتراب» و «حیدر» اشاره کرد. ^[10]

در شش‌سالگی، به‌سبب قحطی در مکه، پیامبر اکرم برای کمک به ابوطالب، علی (ع) را به خانه خود برد و سرپرستی او را برعهده گرفت. ^[11] امام علی بعدها از آن دوران چنین یاد می‌کند: «پیامبر مرا در کنار خود می‌نشاند، بر سینه‌اش جای می‌داد، در بسترش می‌خوابانید، و غذایی را که می‌جَوید، به من می‌خورانید؛ هرگز دروغی از من نشنید و خطایی در کردارم ندید.» ^[12]

نخستین همسر امام، حضرت فاطمه (س) دختر پیامبر بود. ^[13]  با وجود خواستگاری افراد برجسته، پیامبر ازدواج زهرا را به فرمان الهی دانست. ^[14] تاریخ ازدواج ایشان بنا بر نقل مورخان، یا اول ذی‌الحجه سال دوم هجری^[15]  یا ۲۱ محرم بوده است. ^[16]  حاصل این ازدواج پنج فرزند بود: حسن، حسین، محسن(که سقط شد)، زینب کبری و ام‌کلثوم کبری.^[17] پس از شهادت حضرت فاطمه (س)، امام علی (ع) به وصیت ایشان با امامه دختر ابوالعاص ازدواج کرد.^[18] دیگر همسران ایشان عبارتند از: خوله بنت جعفر، ام‌البنین، ام‌حبیب بنت ربیعه، اسماء بنت عمیس، ام‌سعید، ام‌شعیب مخزومیه، هملاء بنت مسروق و محیاه بنت امری‌القیس.^[19]

امیرالمؤمنین علی (ع) در روز غدیر خم، به فرمان الهی، به عنوان جانشین و امام پس از پیامبر اکرم (ص) معرفی شد و این ولایت به‌صورت عمومی اعلام گردید.^[20] این اعلان تاریخی، برخی را بر آن داشت تا برای تصرف خلافت پس از رحلت پیامبر برنامه‌ریزی کنند. پس از وفات رسول خدا (ص)، گروهی از انصار در سقیفه بنی‌ساعده گرد هم آمدند تا خلافت را به دست گیرند، اما عمر و ابوبکر با آگاهی از این تجمع، خود را به سقیفه رسانده و با بهره‌گیری از اختلافات میان اوس و خزرج و اعمال فشار، انصار را به پذیرش خلافت ابوبکر واداشتند.^[21] بدین ترتیب، خلافت از مسیر الهی منحرف شد و حق امیرالمؤمنین علی (ع)نادیده گرفته شد.

حضرت علی (ع) با امتناع از بیعت و مقاومت در برابر جریان سقیفه، مخالفت خود را با غصب خلافت آشکار ساختند. این ایستادگی موجب شد که گروهی از طرفداران سقیفه به خانه ایشان یورش برده و امام را با زور از خانه خارج کنند. ^[22] بنابر برخی نقل‌ها، حضرت تا پس از شهادت حضرت زهرا (س) از بیعت خودداری کردند. ^[23] با این حال، در برابر شرایط پیش‌آمده، از قیام مسلحانه پرهیز کرده و راه صبر را برگزیدند. چنان‌که خود فرمودند: دیدم که در آن شرایط، صبر خردمندانه‌تر است؛ پس راه شکیبایی را برگزیدم، هرچند تلخ و دشوار بود، چون کسی که خار در چشم و استخوان در گلو دارد، و می‌دیدم میراثم به تاراج می‌رود. ^[24]

با آغاز خلافت حضرت، امام با طلحه، زبیر و عایشه که بیعت را نقض کرده بودند جنگیدند و با حمایت مردم کوفه پیروز شدند. لذا امام از این باب از آنها راضی بودند.^[25] در سال چهلم هجری امام با خوارج وارد جنگ شد و آنان را شکست داد. ^[26] سپس با معاویه وارد نبرد شد و برخی از اصحاب امام به این امر شهادت دادند که معاویه در طلب دنیا خود است و خون عثمان را بهانه قرار داده است لذا از امام خواستند تا فرمان نبرد با او را صادر کنند .^[27] امام تلاش کرد مردم عراق را برای مقابله با شام بسیج کند، اما همراهی نکردند، و معاویه با سوءاستفاده از این ضعف، به قلمرو امام یورش برد و زمینه تسلط بر عراق را فراهم ساخت. ^[28]

شهادت و محل دفن امام علی(ع)

امام در حال آماده‌سازی سپاه برای حرکت به صفین بود که در بامداد ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی مجروح شد و در ۲۱ رمضان به شهادت رسید. درباره شب ضربت خوردن ایشان، اختلاف‌نظر وجود دارد؛ ابن ابی‌الحدید شب ۱۷ رمضان را قول مشهور می‌داند، در حالی‌که روایت ابی‌مخنف و نظر غالب شیعیان، شب ۱۹ رمضان را تأیید می‌کند.^[29] منابع تاریخی از توطئه خوارج برای قتل سه تن ازجمله: امام، معاویه و عمرو بن عاص یاد کرده‌اند و نقش زنی به نام قطام نیز در  جریان شهادت حضرت علی (ع) ذکر شده است. ^[30]

پس از شهادت، فرزندان امام، حسن، حسین و محمد بن حنفیه با همراهی عبدالله بن جعفر، پیکر ایشان را شبانه در غریین (نجف کنونی) دفن کردند تا از تعرض دشمنان در امان بماند؛^[31] چرا که بیم آن می‌رفت بنی‌امیه و خوارج قبر را نبش کرده و به پیکر مطهر امام بی‌احترامی کنند. خود امام نیز وصیت کرده بود که محل دفن او مخفی بماند.^[32] این مکان تنها برای فرزندان و یاران خاص ایشان شناخته شده بود تا اینکه امام صادق (ع) در زمان منصور عباسی، در سال ۱۳۵ هجری، محل قبر را در نجف آشکار ساخت.^[33]

 

 

 

---

[1] الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص5  

[2] النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ابن الاثیر، مجد الدین، ج2، ص225   /  لسان العرب، ابن منظور، ج3، ص175  

[3] مائده/ 67  (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ)

[4] احزاب/ 33  (...إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا)

[5] الأمالي، الشيخ الصدوق، ج: 1، ص: 712  /  الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج: 1، ص: 448

[6] مصباح المتهجد، الشيخ الطوسي، ج: 1، ص: 812

[7] الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص5

[8] مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب، ج3، ص89

[9] الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص5

[10] مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب، ج1، ص260  

[11] السیره النبویه، ابن هشام الحمیری، ج1، ص162  

[12] نهج البلاغه، الدشتی، محمد، خطبه 192، ص202

[13] الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص5  

[14] بحار الانوار، العلامه المجلسی، ج43، ص125  

[15] مسار الشیعه، الشیخ المفید، ص17  

[16] الاقبال بالاعمال الحسنه، السید بن طاووس، ج3، ص92  

[17] مستدرک عوالم العلوم و المعارف، الشيخ عبد الله البحراني الأصفهاني ، ج11، ص938  

[18] بحار الانوار، العلامه المجلسی، ج81، ص233  

[19] مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب، ج3، ص305  

[20] الامام علي عليه‌السلام من المهد الي اللحد، قزويني، محمدكاظم، ص194-196

[21] همان ، ص: 229

[22] الإمامة والسياسة - ت الزيني ، الدِّينَوري، ابن قتيبة ، ج1، ص20

[23] السقيفه ، مظفر، محمدرضا، ص149

[24] نهج البلاغه، الدشتی، محمد، خطبه 3، ص 9

[25] سيره أمير المؤمنين ، على الكوراني العاملي ، ج3، ص255

[26]ناسخ التواریخ  زندگانی حضرت امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام، محمدتقی لسان‌الملک سپهر، ج4، ص 46

[27] همان، ج1، ص375

[28] گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، جعفریان، رسول، ص153  

[29] شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج1، ص15  

[30] گزیده حیات سیاسی و فکری امامان شیعه، جعفریان، رسول، ص153  

[31] الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص25

[32] بحار الانوار، العلامه المجلسی، ج42، ص338   /  الارشاد، الشیخ المفید، ج1، ص10  

[33] الخرائج و الجرائح، الراوندی، قطب الدین، ج1، ص234