علم غیب چیست؟

[نوری زاده 0]

علم غیب چیست؟

پاسخ اجمالی:

«علم غیب» به معنای آگاهی از اموری است که از حوزهٔ حس و ادراک انسان پنهان است. واژهٔ «غیب» به هر امر ناپیدا اطلاق می‌شود و «علم» در لغت به ادراک یقینی و مطابق با واقع گفته می‌شود. با ترکیب این دو، «علم غیب» دانشی است که به حقایق و رخدادهای خارج از دسترس حواس بشر تعلق می‌گیرد. قرآن همهٔ امور پنهان را «غیب» می‌نامد و خداوند را «عَالِمُ الغَیبِ وَالشَّهَادَةِ» معرفی می‌کند؛ یعنی او بر امور پنهان و آشکار یکسان احاطه دارد. ملاک این تقسیم‌بندی، محدودیت علم انسان است؛ هر دانشی که بیرون از توان ادراک بشر باشد، «غیب» شمرده می‌شود و آگاهی از آن «علم غیب» نام دارد.

پاسخ تفصیلی:

برای روشن شدن حقیقتِ «علم غیب»، نخست باید به معنا و مفهوم مفردات آن پرداخت. واژهٔ «غیب» در اصل به هر امر ناپیدا و پوشیده از دید انسان اطلاق می‌شود.^[1] در لغت، «علم» به معنای ادراک و فهمِ کامل و حقیقیِ یک چیز به‌کار می‌رود. مُناوی در "التوقیف"، علم را چنین تعریف می‌کند: دانشی استوار و یقینی که با واقعیت تطابق دارد؛ یا حالتی در نفس که توانِ تمییز می‌بخشد.^[2]

ترکیب دو واژهٔ «علم» و «غیب»، اصطلاح «علم غیب» را پدید می‌آورد؛ اصطلاحی که در معنا به آگاهی از اموری اشاره دارد که از دسترس و ادراک حواس انسانی پنهان‌اند.^[3] بر این اساس، علم غیب دانشی است نسبت به حقایق و رخدادهایی که حواس بشر توان درک مستقیم آن‌ها را ندارد. قرآن نیز آنچه را از حواس انسان پوشیده می‌ماند «غیب» می‌خواند، چنان‌که می‌فرماید: «وَما مِن غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالأَرضِ إِلّا في كِتابٍ مُبينٍ»؛^[4] یعنی هیچ امر پنهان و پوشیده‌ای در آسمان و زمین نیست مگر آنکه در کتابی روشن ثبت شده است.

قرآن در آیات گوناگون خداوند را «عَالِمُ الغَیب»^[5] معرفی می‌کند؛ بدین معنا که علم او بر هر آنچه از حوزهٔ ادراک و حواس بشر بیرون است احاطه دارد.

خداوند بر همهٔ امور احاطه دارد؛ چه آنچه از دید و ادراک انسان پنهان است و چه آنچه آشکار و محسوس است. از همین رو، نقطهٔ مقابل «غیب» واژهٔ «شهادت» دانسته می‌شود، و قرآن نیز خداوند را «عَالِمُ الغَیبِ وَالشَّهَادَةِ»^[6] معرفی می‌کند. پیامبر اکرم(ص) نیز در غدیرخم فرمودند: «ألا فلیبلّغِ الشاهدُ الغائبَ»؛^[7] یعنی حاضران پیام را به غایبان برسانند.^[8]

در حقیقت، معیار تقسیم اشیاء به «حاضر» و «غایب» یا «آشکار» و «پنهان»، محدودیت علم و ابزار ادراکی انسان است. برخی امور در حوزهٔ حس و آگاهی او قرار دارند و برخی دیگر بیرون از قلمرو ادراک او هستند؛ از این رو، انسان پدیده‌ها را به دو دستهٔ حاضر و غایب تقسیم می‌کند و آگاهی او نیز به همین دو نوع بازمی‌گردد: آگاهی از محسوسات و آگاهی از امور پنهان. بنابراین، ملاک در تعریف «علم غیب» همان محدودیت دانش انسانی است؛^[9] هر دانشی که فراتر از این مرزها حاصل شود، آگاهی از غیب به شمار می‌آید، و مقصود از علم غیب نیز همین است.

لازم به ذکر است، علم غیب از جهت تعلقش به کسی که عالم به آن است، به دو نوع تقسیم میشود:^[10]

علم غیب ذاتی و نامحدود: منظور از آن نوعی آگاهی از غیب است که از کس دیگری اکتساب نمی‌شود. این نوع علمِ غیب نامحدود است و تنها به خداوند اختصاص دارد و گفته می‌شود کس دیگری با او در این علم شریک نیست. البته برخی غالیان و مفوضه این نوع آگاهی از غیب را به امامان معصوم نسبت داده‌اند که توسط علماء شیعه این دیدگاه باطل دانسته شده است. ^[11]

علم غیب مستفاد یا وابسته: نوعی آگاهی از غیب است که از سوی خداوند به برخی بندگانش اعطا شده است. همه عالمان امامیه بر این باورند که آگاهی پیامبران الهی و امامان معصوم(ع) از غیب، از همین نوع است که به اذن و تعلیم خداوند است و آنان این نحوه علم غیب را از خداوند اکتساب می‌کنند. ^[12]

 

 

 

 

 

---

[1] لسان العرب ، ابن منظور، ج1، ص654

[2] تاج العروس ، الزبيدي، مرتضى، ج33، ص127

[3]  التبيان في تفسير القرآن ، الشيخ الطوسي، ج6، ص200

[4]  نمل / 75

[5]  توبه / 94 - رعد/ 9 – مومنون / 92 – سجده /6 – سبا / 3 – زمر / 46 – حشر / 22 – جمعه / 8 – تغابن / 18 – جن / 26

[6]  رعد/ 9 - توبه / 94 – مومنون / 92 – سجده /6  – زمر / 46 – حشر / 22 – جمعه / 8 – تغابن / 18 – جن / 26

[7]  الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج 8 ص 344

[8] منشور جاويد، سبحانى، شیخ جعفر، ج10، ص18

[9] علم غیب آگاهی سوم، سبحانی تبریزی، جعفر،ص24

[10] جدال احسن، سبحانى، شیخ جعفر، ص۹۸-۹۹

[11] أوائل المقالات في المذاهب والمختارات، الشيخ المفيد، ص: 67

[12] علم غیب آگاهی سوم، سبحانی تبریزی، جعفر،ص63-64 / أوائل المقالات في المذاهب والمختارات، الشيخ المفيد، ص: 313