فواید و آثار اعتقاد به بداء در اندیشه دینی چیست؟

[نوری زاده 0]

پاسخ اجمالی:

بداء در اندیشه دینی به معنای آشکار شدن امری توسط خداوند برای بندگان است؛ امری که پیش‌تر بر آنان پوشیده بوده است. این باور نشان‌دهنده حاکمیت مطلق و اراده پویای خداوند در تدبیر جهان است و دیدگاهِ دست‌بسته بودن خدا را به چالش می‌کشد. مهم‌ترین فایده تربیتی آن، ایجاد امید و نشاط در زندگی است؛ زیرا بنده درمی‌یابد که با دعا، صدقه و اعمال نیک می‌تواند تقدیرات غیرمحتوم را تغییر دهد و از یأس رهایی یابد. همچنین بداء، ابزاری برای آزمایش میزان تسلیمِ اولیای الهی در برابر مشیت جدید خدا و مایه معرفت‌افزایی فرشتگان است. این آموزه با نویدِ امکان تغییر در سختی‌ها، مؤمنان را به صبر و انتظار فرج فراخوانده و از رویگردانی آنان از دین در دوران ابتلائات طولانی جلوگیری می‌کند. در واقع بداء، تجلی رحمت و تعامل مستمر پروردگار با انسان برای هدایت و بخشش در هر لحظه است.

پاسخ تفصیلی:

برای آگاهی از فوائد و آثار  بداء در اندیشه دینی باید در ابتداء گفت مقصود از بداء این است که خداوند متعال امری را آشکار سازد که در لوح‌ «محو و اثبات» رقم خورده است؛ امری که چه بسا برخی فرشتگان مقرب یا پیامبران الهی از آن آگاه شده باشند، به گونه‌ای که فرشته آن را به پیامبر و پیامبر به امت خود خبر داده باشد، اما پس از آن، خلافِ آن پیش‌بینی در واقعیت رخ دهد؛ چرا که خداوند آن تقدیر پیشین را محو نموده و امر دیگری را در عالم خارج پدید آورده است.

تمامی این جریانات، تحت علم کامل و ازلی خداوند قرار دارد، اما این آگاهی در «علم مخزون و مصون» (لوح محفوظ) اوست؛ دانشی که هیچ فرشته مقرب، پیامبر مرسل و یا ولیِ آزموده‌شده‌ای از آن باخبر نیست. این مرتبه از علم در قرآن کریم با عنوان «اُمُّ الکتاب» تعبیر شده است که خداوند در آیه شریفه^[1] به آن و به مقام اول (لوح محو و اثبات) چنین اشاره فرموده است: «خداوند هر چه را بخواهد محو یا اثبات می‌کند و اُمُّ الکتاب نزد اوست.»^[2]

بداء در حقیقت جلوه‌ای از تعامل پیوسته خداوند با انسان و گشودن راه‌های تازه برای هدایت و بخشش است؛ و همین معنا، نشانه‌ای از رحمت بی‌پایان الهی به شمار می‌آید.

در باور به بداء فواید مهمی نهفته است؛ ایمان به بداء این حقیقت را یادآور می‌شود که خداوند در هر لحظه در حال اداره و سامان‌بخشی جهان است. چنین نگاهی، مقام ربوبیت خداوند را متجلّی می کند، چنانکه در ذیل این آیه «و از سوی خدا برای آنها اموری ظاهر می‌شود که هرگز گمان نمی‌کردند»^[3] آمده است وقتی برای خداوند از جانب بنده‌ای صله رحمی دیده شود، عمرش را زیاد می‌کند، وقتی قطع رحمی از او ببیند، عمرش را کوتاه می‌کند، وقتی برای خداوند آشکار شود که بنده‌ای زنا کرده است، از روزی و عمر او می‌کاهد و هنگامی که عفت و خودداری از زنا آشکار شود، بر عمر و روزی او می‌افزاید.^[4] این دیدگاه اعتقاد یهودیان که خداوند را  در اداره امور دست بسته و گوشه گیر می دانند را به چالش می کشد.^[5]

 

مرحوم آیت الله خوئی در مورد اهمیت و فایده بداء بیان می کند:

این دیدگاه در حقیقت تأکیدی روشن بر این معناست که جهان در پیدایش و استمرار خود، تحت سلطه و قدرت مطلق الهی قرار دارد و ارادهٔ خداوند از ازل تا ابد در همهٔ موجودات جریان دارد؛ باور به «بداء» نیز ناظر به همین حقیقت است و تمایز میان علم الهی و علم مخلوقات را آشکار می‌سازد؛ زیرا علم مخلوق، اگر چه در مرتبهٔ پیامبری یا وصایت باشد، هرگز به گستره و احاطهٔ علم خداوند نمی‌رسد. حتی اگر برخی از آنان به تعلیم الهی بر همهٔ عوالم ممکنات آگاهی یابند، باز هم نسبت به آن بخش از علم خداوند که او برای خود اختصاص داده، احاطه‌ای ندارند. آنان تنها در صورتی از تحقق یا عدم تحقق مشیت الهی دربارهٔ پدید آمدن چیزی آگاه می‌شوند که خداوند آن را به‌صورت قطعی به ایشان اعلام کند.

اعتقاد به بداء، انسان را به سوی اتکا و توجه بیشتر به خداوند سوق می‌دهد؛ به این معنا که بنده، اجابت دعا، رفع نیازها، توفیق طاعت و دوری از گناه را از خداوند طلب می‌کند. در مقابل، انکار بداء و باور به اینکه آنچه قلم تقدیر نگاشته بدون هیچ استثنایی تحقق خواهد یافت، موجب یأس انسان از تأثیر دعا و درخواست از خدا می‌شود. زیرا اگر آنچه بنده می‌طلبد از پیش در تقدیر ثبت شده باشد، تحقق آن قطعی است و دعا نقشی نخواهد داشت؛ و اگر خلاف آن مقدر شده باشد، دعا نیز آن را تغییر نخواهد داد. چنین نگرشی، بنده را از دعا و تضرع بازمی‌دارد، زیرا آن را بی‌ثمر می‌پندارد.

همین معنا در مورد سایر عبادات و صدقات نیز صادق است، اعمالی که در روایات معصومان (ع) به‌عنوان اسباب افزایش عمر، گسترش روزی و برآورده شدن نیازهای انسان معرفی شده‌اند. از همین روست که اهل‌بیت (ع) در روایات متعدد بر اهمیت و جایگاه بداء تأکید کرده‌اند.^[6]

 

علامه مجلسی چهار فایده و حکمت اساسی برای بداء ذکر می‌کند:

۱. معرفت‌افزایی برای فرشتگان: بداء باعث می‌شود فرشتگانِ نویسنده و کسانی که به لوح محو و اثبات آگاهی دارند، لطف خداوند نسبت به بندگان و رسیدن آن‌ها به استحقاق‌های دنیوی‌شان را مشاهده کنند. این امر سبب می‌شود که شناخت و معرفت فرشتگان نسبت به پروردگار افزایش یابد.

۲. دعوت به خیرات و بازداشتن از سیئات (تأثیر اعمال): وقتی مردم از طریق پیامبران و حجج الهی بشنوند که اعمال نیک و بد آن‌ها در سرنوشتشان (در لوح محو و اثبات) تأثیر مستقیم دارد، این آگاهی انگیزه‌ای می‌شود تا به سوی کارهای خیر بشتابند و از گناهان دوری کنند.

۳. آزمایش و امتحان الهی برای اولیاء: گاهی پیامبران یا اوصیاء از محتوای لوح محو و اثبات باخبر می‌شوند، اما بعداً خلاف آن رخ می‌دهد. در این حالت، آن‌ها ملزم به تسلیم و اذعان در برابر اراده جدید خداوند هستند. این یک تکلیف دشوار و امتحانی بزرگ است که موجب افزایش پاداش آن‌ها شده و مؤمنانِ دارای یقین راسخ را از افراد سست‌قدم در دین ممتاز می‌کند.

۴. امیدبخشی و تسلای خاطر مؤمنان (انتظار فرج): بداء راهی برای زنده نگه داشتن امید در دل مؤمنانی است که منتظر پیروزی حق و فرج اولیاء خدا هستند. علامه به دو نمونه اشاره می‌کند:

داستان حضرت نوح (ع): خبر هلاکت قوم نوح چندین بار به تأخیر افتاد (تا یاران واقعی غربال شوند).

فرج اهل‌بیت (ع): اگر شیعیان در آغاز ابتلائات و سختی‌ها می‌دانستند که فرج مثلاً هزار سال دیگر رخ می‌دهد، ممکن بود مأیوس شده و از دین برگردند. اما با خبر دادن از نزدیکی احتمال فرج، پایداری آن‌ها در دین حفظ شده و از پاداش «انتظار فرج» بهره‌مند می‌شوند.^[7]

 

---

[1] رعد / ۳۹  «يَمْحُوا اللهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتْ وَعِنْدَهُ أُمُّ الكِتابِ»

[2] اصل الشیعه و اصولها، کاشف الغطاء، الشیخ محمد حسین، ص313   برای مطالعه بیشتر رجوع شود به سوال: «مفهوم و ماهیت بداء چیست؟»

[3] زمر / 47 «وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ»

[4] التّوحيد ، الشيخ الصدوق، ص336

[5] بحار الأنوار - ط دارالاحیاء التراث ،  العلامة المجلسي ، ج4، ص109

[6] البيان في تفسير القرآن، الخوئي، السيد أبوالقاسم، ص391

[7] بحارالأنوار، العلامه المجلسی، ج4، ص131