چگونه امام منصوب از جانب خداوند می تواند با شخص دیگر بیعت کند و آیا این بیعت می تواند موجب مشروعیت آن حکومت شود؟

تقوی · 9 ساعت قبل

چگونه امام منصوب از جانب خداوند می تواند با شخص دیگر بیعت کند و آیا این بیعت می تواند موجب مشروعیت آن حکومت شود؟

پاسخ اجمالی:

پاسخ کوتاه این است که بیعت یک امام معصوم یا منصوب از جانب خداوند با حاکمان وقت، هرگز به معنای مشروعیت‌بخشی به حکومت غاصبانه‌ی آنان نیست. بیعت در فرهنگ اسلامی و سیره اهل‌بیت (ع) ذاتاً امری اختیاری، مبتنی بر رضایت و تعهد دوجانبه برای اداره جامعه است. از آنجا که حکومت‌های جائر همواره با تهدید، اکراه و زور از ائمه (ع) یا مردم بیعت می‌گرفتند، چنین بیعت‌های اجباری و از روی «تقیه» (همچون مواضع تاریخی ائمه (ع) یا صلح امام حسن (ع) با معاویه)، صرفاً سازوکاری برای جلوگیری از انقراض اساس تشیع در شرایط بحرانی بوده است و کوچک‌ترین دلالتی بر مشروعیت الهی یا قانونی آن حکومت‌های ظالم ندارد.

پاسخ تفصیلی:

۱. معنای لغوی و اصطلاحی «بیعت»

«بیعت» و «بیع» هر دو از مصدر «باع» مشتق شده‌اند؛ از این رو در بیعت نیز نوعی مبادله و معامله صورت می‌گیرد. اعراب در عصر جاهلیت و صدر اسلام، هنگام انعقاد قرارداد و قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر می‌گذاشتند که به آن «صفقه» یا «بیعت» می‌گفتند^{^[1]}.

ابن منظور در لسان العرب می‌نویسد: بیعت به معنای قرارداد بستن و معاهده است؛ گویی هر یک از طرفین، جان، اطاعت و اختیار خود را به دیگری واگذار می‌کند^{^[2]}.
ابن اثیر نیز معتقد است: بیعت در اسلام به معنای معاهده بر اطاعت است، به‌طوری که بیعت‌کننده تمام وجود و فرمان‌بری خود را به بیعت‌شونده می‌سپارد^{^[3]}.

در نگاه اصطلاحیِ اندیشمندان اسلامی (مانند ابن خلدون^{^[4]}، آیت‌الله مکارم شیرازی^{^[5]} و آیت‌الله منتظری^{^[6]})، بیعت عبارت است از سازوکاری رسمی برای اعلام آمادگی جهت اطاعت از حاکم و پذیرش مسئولیت اداره جامعه بر اساس توافق و رضایت دوجانبه.

نکته مهم: در مکتب اهل‌بیت (ع)، بیعت مردم با امام منصوص، هرگز «منشأ مشروعیت» الهیِ امامت نیست، بلکه تنها ابزاری برای «إتمام حجت، رفع موانع و تحقق بیرونیِ حکومت» است[7].

۲. ماهیت غیرمشروعِ بیعت‌های از روی اکراه

بیعت‌های عصر خلفا به حسب ظاهر برای اثبات خلافت و امامت صورت می‌گرفت و هر خلیفه‌ای تلاش می‌کرد با اخذ بیعت از مردم، سند مشروعیت برای حکومت خود دست‌وپا کند. اما حقیقت این است که بیعت با زور و تهدید، فاقد هرگونه اعتبار حقوقی و شرعی است. اساساً در فقه اسلامی، هیچ تعهد، عقد یا بیعتی با اکراه و اجبار محقق نمی‌شود^{^[8]}. سیره پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین علی (ع) نیز گواه روشن بر این مدعاست که بیعت باید کاملاً آزادانه و داوطلبانه باشد. برای نمونه:

موضع تاریخی امام علی (ع) در مقابل خلیفه اول: در مبانی کلامی شیعه (به‌ویژه بر اساس گزارش‌های متقدمان)، برخی مانند شیخ مفید قائلند که امیرالمؤمنین (ع) به هیچ عنوان و تحت هیچ شرایطی با ابوبکر بیعت نکرد^{^[9]} و بعضی مانند سید مرتضی قائلند که حضرت در ماه‌های نخست و تا پیش از شهادت مظلومانه‌ی حضرت زهرا (س)، با خلیفه اول بیعت نکرد^{^[10]}. که این استنکافِ قاطعِ حضرت، سند روشنی بر عدم مشروعیت آن حکومت بود.
موضع امام علی (ع) در ارتباط با خلافت خود:

حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه در جریان جنگ جمل می‌فرماید کسانی با من جنگیدند که خود بدون اکراه و با رضایت کامل با من بیعت کرده بودند^{^[11]}.
در نقل دیگری، هنگامی که عمار بن یاسر پیشنهاد کرد از برخی افراد برای بیعت دعوت شود، امام (ع) فرمودند: «ما نیازی به بیعت کسی نداریم که تمایلی به ما ندارد»^{^[12]}.
از محمد بن حنفیه نیز روایت شده است که پس از قتل عثمان، وقتی امام علی (ع) با اصرار مردم مواجه شد، فرمودند: «بیعت با من باید آشکارا و فقط با میل و رضایت افراد باشد»^{^[13]}.

از این قبیل روایات که گویای اختیاری بودن بیعت در نظام سیاسی اسلام است، بسیار ذکر شده است و بیان گردید که در فقه نیز هیچ تعهدی با زور تحقق پیدا نمی کند. لذا بیعتی معتبر است که بدور از اجبار و اکراه باشد از این رو باید گفت اگر امام معصوم بیعتی نیز انجام داده باشد از آنجا که از روی اکراه بوده است هیچ اعتباری ندارد و با نگاه به سیره معصومین مشاهد می شود بیعت آنان با حکام از روی اکراه و اجبار بوده است.^{^[14]}

۳. تبیین فقهیِ بیعتِ اضطراری و «تقیه سیاسی»

ممکن است این سوال مطرح شود که: اگر بیعت با حاکم جور از نظر شرعی حرام و باطل است، چطور ممکن است در ادوار بعدی یا از سوی برخی ائمه (ع)، بیعت یا سازشِ مسالمت‌آمیزی گزارش شده باشد؟ پاسخ این است که فقهای امامیه میان «بیعتِ اختیاری و مشروعیت‌بخش» با «بیعت از روی تقیه اضطراری و حفظ اساس مذهب» تفکیک قائل‌اند:

1. قاعده تزاحم و اهم و مهم: حرمتِ بیعت با ظالم، حکمی اولی است؛ اما هنگامی که اصرارِ حاکمِ جائر بر اخذ بیعت، به قیمتِ قتلِ تمامِ شیعیان و نابودیِ ریشه‌ی مکتبِ اهل‌بیت (ع) تمام شود، قاعده فقهیِ تزاحم و حکمِ ثانویِ تقیه (بر اساس اصلِ عقلی و رواییِ «لا دين لمن لا تقية له»^{^[15]}) حاکم می‌شود.

2. ماهیتِ بیعتِ اضطراری: این‌گونه بیعت‌ها (همچون صلح امام حسن مجتبی (ع) با معاویه که حضرت در خطبه‌های خود صراحتاً مشروعیت امامت را ازانِ اهل‌بیت دانست و معاویه را رسوا ساخت)[16]، حداکثر به معنای «عدم قیام مسلحانه و حفظ آتش‌بسِ مصلحتی» است، و کوچک‌ترین دلالتی بر تأیید مشروعیت یا پذیرشِ حقانیتِ آن حکومت ندارد.

بر همین اساس، ائمه اطهار (ع) تا هنگامی که مجبور به تقیه شدید نبودند، تن به سازش ندادند؛ و در صورتِ حدوثِ اکراهِ ساختاری، بیعتِ آنان صرفاً برای صیانت از نور هدایت و بقای شیعه در سخت‌ترین شرایط تاریخی صورت گرفت.

این شرایطی بود که تمام اهل بیت در آن قرار داشتند و اگر بیعتی نیز صورت گرفته نه نقصی بر امام معصوم بوده است و نه مشروعیتی را برای حاکمین ظالم به دنبال داشته است. بر این اساس باید گفت ائمه (ع) تا هنگامی که مجبور به بیعت نبوده اند با حاکمیت بیعت نمی کردند و حتی در صورت اجبار به بیعت آنچه آنان به آن بیعت می کردند عدم قیام مسلحانه بر علیه حاکمیت بوده است نه مشروع دانستن حکومت آنان.

[1] . مفهوم شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامت، محمود احمدنژاد/نعمت داورپناه، فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی، ص135-162، تابستان 1394

[2] . لسان العرب، ابن منظور، ج8، ص 26.

[3] . النهايه في غريب الحديث والاثر؛ ابن الأثير، مجدالدين ج: 1، ص: 174

[4] . تاريخ ابن خلدون، ابن خلدون، ج: 1، ص: 261

[5] . انوار الفقاهة (كتاب البيع)، مكارم الشيرازي، الشيخ ناصر، الجزء : 1، ص: 477

[6] . دراسات في ولاية الفقيه وفقه الدولة الإسلامية - ط تفکر، المنتظري، حسين علي، الجزء: 1، ص: 523

[7] . برای مطالعه بیشتر رجوع شود: مفهوم شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامت، محمود احمدنژاد/نعمت داورپناه، فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی، ص135-162، تابستان 1394/ بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى (مقاله پژوهشی)، محمدفاکر میبدى، مجله حکومت اسلامی 1376 شماره 5

[8] . موسوعة الإمام الخميني (تحرير الوسيلة)، الخميني، السيد روح الله، ج: 1، ص: 540

[9] . الفصول المختارة، الشيخ المفيد، ج: 1، ص: 56

[10] . الشافي في الإمامة، السيد الشريف المرتضي، ج: 3، ص: 246

[11] . نهج البلاغه، سیدرضی، خطبه: 172

[12] . الفتوح لابن اعثم، ابن أعثم، ج: 2، ص: 441

[13] . تاريخ الطبري تاريخ الرسل والملوك، الطبري، ابن جرير، ج: 4، ص: 427

[14] . الصحيح من سيرة الإمام علي (ع)، العاملي، جعفر مرتضى، ج: 9، ص: 233

[15] . وسائل الشيعة - ط الإسلامية، الشيخ حرّ العاملي، ج: 11، ص: 465

[16] . الأمالي - ط دار الثقافة، الشيخ الطوسي، ج: 1، ص: 559