پاسخ اجمالی:

واژه‌ی "مولا" در متون لغوی و تفسیری دارای معانی مختلفی است، اما برخی از برجسته‌ترین لغت‌شناسان آن را به معنای "اولی به تصرف" گرفته‌اند؛ از جمله کعبی، زجّاج، فرّاء و ابی عبیده که این معنا را در تفسیر آیه‌ی «النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ» تأیید کرده‌اند.

همچنین مفسران معروف مانند فخر رازی، بغوی و آلوسی این دیدگاه را پذیرفته‌اند و در تفاسیر متعددی "مولا" به همین معنا آمده است.

پیامبر اکرم (ص) نیز در موارد متعدد فرموده‌اند: «اَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟»

و در ادامه تصریح کرده‌اند که "الله و رسول او مولای شما هستند"، که نشان‌دهنده‌ی اولویت ایشان در تصرف و هدایت است.

در نتیجه، با توجه به نظرات لغت‌شناسان، تفاسیر معتبر و سخنان پیامبر اکرم (ص)، واژه‌ی "مولا" به معنای "اولی به تصرف" پذیرفته شده است.

پاسخ تفصیلی:

واژه‌ی "مولا" در متون لغوی و تفسیری معانی متعددی دارد، اما برخی از برجسته‌ترین لغت‌شناسان آن را به معنای "اولی به تصرف" دانسته‌اند؛ در ادامه، برخی از نظرات سرشناسان این حوزه ارائه می‌شود.

دیدگاه لغت‌شناسان درباره معنای "مولا"

کعبی واژه‌ی "مولا" را به معنای اولی به تصرف گرفته است؛ فخر رازی در تفسیر آیه‌ی «هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ» تصریح می‌کند که کعبی "مولا" را به معنای "اولی" دانسته است؛ همچنین زجّاج، فرّاء و ابی عبیده نیز همین معنا را برداشت کرده‌اند، بنابراین معنای آیه این خواهد بود: "آتش جایگاه شماست که بر شما اولی و برتر است"[1].

محمد بن سائب کلبی از دانشمندان برجسته‌ی کوفه و صاحب تفسیر بوده و ابن عدی درباره‌ی او می‌گوید: «تفسیری به گستردگی تفسیر کلبی از هیچ‌کس سراغ نداریم»[2].

فرّاء، که یکی از لغت‌شناسان برجسته‌ی عرب بود، بنا به نقل ابوالعباس ثعلب، نقش اساسی در حفظ و تدوین ادبیات عرب داشته است و گفته شده: «اگر فراء نبود، ادبیات عرب نابود می‌شد، چون او بود که آن را خالص نگه داشت»[3].

ابوعبیده نیز از چهره‌های برجسته در دانش لغت بوده است و جاحظ درباره‌ی او تصریح کرده: «بر روی زمین کسی آگاه‌تر از ابوعبیده به همه‌ی دانش‌ها نبوده است»[4].

ابوبکر انباری نیز واژه‌ی "مولا" را به معنای "اولی به تصرف" دانسته و در تفسیر آیه‌ی «النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ» این معنا را تأیید کرده است[5].

ابوالقاسم صاحب بن عباد الطالقانی نیز همین معنا را برای واژه‌ی "مولا" پذیرفته است[6].

اذعان آلوسی به معنای "مولا"

هرچند آلوسی در برخی بخش‌های کتاب خود بر دیدگاه شیعه درباره‌ی "مولا" ایراد وارد کرده است، اما در جایی دیگر تصریح کرده که اهل لغت واژه‌ی "مولا" را به معنای "اولی به تصرف" گرفته‌اند[7].

مفسران و تفاسیر معتبر

در تفاسیر متعددی، از جمله در ذیل آیه‌ی «مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ»، واژه‌ی "مولا" به معنای "اولی به تصرف" آورده شده است[8]. همچنین، در تفسیر آیه‌ی «النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»، بغوی می‌گوید:

«تمام دستورات پیامبر باید نافذ باشد و از آن اطاعت شود؛ اگر کسی خواهان چیزی باشد که مخالف دستور رسول خداست، باید از فرمان ایشان تبعیت کند.»[9]

مولا در کلام پیامبر اکرم (ص)

خود رسول خدا (ص) بارها فرموده‌اند: «اَلَسْتُ أَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟»

یعنی: «من نسبت به شما در اطاعت و تصرف، اولویت دارم.»

در برخی موارد، پس از بیان این جمله، فرموده‌اند: «وَإِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مَوْلَاكُمْ»

که به معنای "اولی به تصرف" بودن نسبت به خود افراد است؛[10] بنابراین، خود پیامبر اکرم (ص) واژه‌ی "مولا" را به معنای "اولی به تصرف" تبیین کرده‌اند تا هیچ شک و شبهه‌ای در این معنا باقی نماند.

نتیجه‌گیری

با توجه به نظرات لغت‌شناسان برجسته، تفاسیر معتبر و سخنان پیامبر اکرم (ص)، واژه‌ی "مولا" به معنای "اولی به تصرف" آمده است، به‌گونه‌ای که در متون لغوی و تفسیری، این معنا مورد تأیید قرار گرفته است.

پاسخ اجمالی:

پیامبر اکرم (ص) در روز غدیر خم از واژه "مولی" استفاده کردند، زیرا این واژه در زبان عربی به معنای "اولی به تصرف" و "سرپرست" است و دلالت روشنی بر ولایت دارد؛ پیش از غدیر، ایشان از تعابیری مانند "خلیفه" و "وصی" نیز برای معرفی امیرالمؤمنین (ع) بهره برده بودند؛ انتخاب واژه "مولی" در غدیر، ضمن هماهنگی با آیات قرآن، تأکید بر جایگاه ویژه حضرت علی (ع) در هدایت امت اسلامی داشت و پس از آن، فرشته وحی با نزول آیه اکمال دین، این اعلان را تأیید کرد.

پاسخ تفصیلی:

بحث درباره واژه «مولا» در کلام پیامبر اکرم (ص) همواره یکی از مسائل مهم و مورد اختلاف در تاریخ اسلام بوده است؛ برخی تلاش کرده‌اند با ارائه تفاسیر مختلف، از دلالت این واژه بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین (ع) در حدیث غدیر فاصله بگیرند؛ این اختلاف دیدگاه، پیشینه‌ای دیرینه دارد؛ چنان‌که سعد روایت می‌کند که فردی از اهل سنت، در پاسخ به استناد یک شیعه به حدیث غدیر، چنین گفت:

«اگر پیامبر (ص) قصد داشت جانشین خود را در امر حکومت و خلافت به‌طور روشن مشخص کند، قطعاً همانند دیگر احکام شرعی، این مسئله را با صراحت بیان می‌فرمود؛ همان‌گونه که نماز، زکات، روزه رمضان و حج را بدون ابهام تبیین کرد»^[1]

این دیدگاه، پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: آیا پیامبر (ص) نمی‌توانست مسئله خلافت را با بیانی دیگر، بدون هیچ ابهامی، برای مردم مشخص سازد؟ یا اینکه انتخاب واژه «مولا» در فرمایش ایشان، دارای حکمت خاصی بود که با جایگاه امیرالمؤمنین (ع) و مفاهیم قرآنی همخوانی داشت؟

در ابتدا لازم به ذکر است برای معرفی شخصی بعنوان جانشین بعد از خود می توان از الفاظی که دلالت بر این امر دارد استفاده نمود، پیامبر اکرم (ص)، قبل از غدیرخم، از جمیع الفاظ و تعابیری که دال بر این مطلب بوده است استفاده نموده بودند از جمله ذکر لفظ خلیفه و وصی در مورد حضرت علی در واقعه "یوم الدار" که رسول الله خویشان خود را برای دعوت به یکتا پرستی جمع نموده و فرمودند: چه کسی است که مرا در این امر (یکتاپرستی) یاری کند؟ کسی به حضرت پاسخی نداد مگر حضرت علی؛ این واقعه سه مرتبه تکرار شد و در آخر پیغمبر فرمودند یا علی تو وصی، برادر و خلیفه بعد از منی.[2]

و در جایی دیگر فرمودند: تو خلیفه من بر تمام مؤمنان هستی[3] همچنین در جایی دیگر فرمودند: تو ولی مؤمنان هستی[4] و نسائی روایت می‌کند که پیامبر (ص) هنگام توقف کاروان، از مردم پرسیدند: «ولیّ و سرپرست شما کیست؟» و پس از تأیید مردم که خداوند و پیامبر (ص) ولی آنان هستند، پیامبر دست علی (ع) را بلند کرده و فرمودند: «هر کس که من ولیّ او هستم، علی نیز ولیّ اوست. ^[5] در جای جای تاریخ اسلام این موارد ذکر شده است.

استفاده از لفظ مولی در غدیر خم بدین جهت بوده که این لفظ به روشنی دلالت بر جانشینی دارد و این کلمه در لغت عرب بمعنی اولی می باشد همچنانکه بزرگان لغت به این مطلب اشاره نموده اند[6] -[7]-[8] و خود پیامبر اکرم این واژه را در معنی اولی به تصرف استفاده نموده بودند لذا در روز غدیر خم به دستور خداوند متعال که فرمودند: «ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت ]درباره ولایت و رهبری علی بن ابی‌طالب امیرالمؤمنین (ع)[ بر تو نازل شده، ابلاغ کن؛ و اگر این کار را نکنی، رسالت خدا را نرسانده‌ای؛ و خدا تو را از آسیب مردم حفظ خواهد کرد»،[9] پیامبر اکرم برای اعلام جانشینی علی (ع) از کلمه مولی استفاده نمودند[10] -[11] و بعد از بیان جانشینی علی (ع)، فرشته وحی نازل گردید و این آیه شریفه را به پیغمبر خدا وحی کرد:  «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينا» «امروز دین شما را کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اسلام را برای شما پسندیدم»[12]

نتیجه گیری

واقعه غدیر خم از منظر تاریخی، نقش اساسی در تثبیت جایگاه اهل بیت (ع) و مفهوم امامت در اسلام داشت؛ این واقعه نه‌تنها مسئله ولایت را مشخص ساخت، بلکه نشان داد که هدایت امت اسلامی پس از پیامبر (ص)، به امیرالمؤمنین (ع) سپرده شده است. بنابراین، واژه «مولا» نه‌تنها انتخابی تصادفی نبود، بلکه مفهومی الهی داشت که جایگاه امیرالمؤمنین (ع) را هم‌ راستا با مفاهیم قرآنی تعیین و تثبیت کرد.

پاسخ اجمالی:

از دیدگاه شیعه، واژه امام دارای دو کاربرد است: اصطلاحی و لغوی؛ در معنای اصطلاحی، امامت مقام الهی و توقیفی است که تنها به ائمه معصومین (ع) اختصاص دارد و از سوی خداوند به آنان عطا می‌شود؛ این مفهوم در آیات قرآن مانند «إِنِّی جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا» آمده است.

اما در معنای لغوی، این واژه به مفهوم پیشوایی و رهبری استفاده می‌شود و می‌توان آن را برای افراد غیرمعصوم نیز به کار برد؛ قرآن و روایات اسلامی، این واژه را برای رهبران سیاسی و اجتماعی به کار برده‌اند، مانند «وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ». همچنین در میان مسلمانان، از عنوان امام برای بزرگان علمی و سیاسی مانند امام خمینی و امام موسی صدر نیز استفاده شده است.

بنابراین، در کاربرد اصطلاحی، امامت مقامی ویژه و الهی است، اما در کاربرد لغوی، استفاده از این واژه برای افراد مختلف جایز و متداول است.

پاسخ تفصیلی:

در ابتدا باید بیان کرد که واژه امام از ریشه "امّ" گرفته شده است که در لغت به معنای اصل، مرجع، جماعت و دین می‌باشد[1]؛ بر این اساس، امام در کاربرد زبانی «کسی است که به او اقتدا می‌شود، چه آن شخص انسان باشد که به گفتار و کردار وی اقتدا شود، یا کتابی یا امر دیگری، چه این اقتدا حق و صواب باشد یا باطل و ناصواب»[2].

واژه امام و ائمه در قرآن کریم 12 بار مورد استفاده قرار گرفته که عمدتاً در همان معنای لغوی خود به کار رفته است؛ در برخی آیات مانند «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند»[3] یا «من تو را برای همه مردم پیشوا و امام قرار دادم»[4]، معنایی خاص اراده شده است که نشان‌دهنده مقام و جایگاهی توقیفی است؛ جایگاهی که تنها از سوی خداوند به افراد اعطا می‌شود.

لذا امامت در اصطلاح، به معنای ریاست و سرپرستی دینی بر همگان است که شامل ترغیب مردم به حفظ مصالح دینی و دنیوی و همچنین بازداشتن آنها از آنچه به زیان دین و دنیایشان است، می‌باشد[5].

در توضیح آیه «إِنِّی جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»، امام صادق (ع) بیان می‌فرمایند که خداوند ابراهیم (ع) را ابتدا به عنوان نبی، سپس به عنوان رسول و در مرتبه‌ای بالاتر، خلیل خود برگزید، پیش از آنکه او را به مقام امامت منصوب کند. هنگامی که ابراهیم (ع) این مقام را دریافت کرد، از خداوند درخواست نمود که امامت را در نسل او نیز قرار دهد[6]؛ بر این اساس، قرآن امامت را جایگاهی رفیع و الهی معرفی می‌کند که تنها توسط خداوند اعطا می‌شود.

استعمال واژه امام در معنای لغوی آن، در موارد متعددی صورت گرفته است؛ چنان‌که در آیاتی مانند:

«و آنان را [به کیفر طغیانشان] پیشوایانی که دعوت به آتش می کنند قرار دادیم، و روز قیامت یاری نمی شوند»[7]

«[چگونه یک دروغ قدیمی است] در حالی که پیش از آن کتاب موسی پیشوا و رحمت بود [و از نزول آن بر پیامبر اسلام خبر داده]»[8]

«با پیشوایان کفر بجنگید که آنان را [نسبت به پیمان هایشان] هیچ تعهدی نیست»[9]

«[یاد کن] روزی را که هر گروهی از مردم را با پیشوایشان می خوانیم»[10]

در این موارد، به واسطه قرینه‌های موجود، مشخص می‌شود که لفظ امام به جایگاه خاص الهی اشاره ندارد، بلکه معنای لغوی آن را در بر دارد.

همچنین در روایات اسلامی، واژه امام بارها در همان مفهوم لغوی خود به کار رفته است:

«وَعَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَدْفَعَ ثَمَنَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ سَهْمِ الرِّقَاب»[11] (در اینجا امام به معنای رهبر جامعه است).

«فَإِنْ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَلَا عَاقِلَةَ لَهُ إِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى إِمَامِ الْمُسْلِمِينَ»[12].

«وَ أَدَّى الْإِمَامُ قِيمَتَهُ إِلَى مَوْلَاهُ مِنْ بَيْتِ الْمَال»[13].

در تمامی این موارد، امام به معنای رهبر سیاسی و اجتماعی جامعه به کار رفته است، نه مقام الهی.

علاوه بر این، در میان مسلمانان، واژه امام به شخصیت‌های برجسته علمی، سیاسی و مذهبی نیز اطلاق شده است، همچون امام خمینی، امام خویی و امام موسی صدر؛ در این کاربرد نیز لفظ امام در معنای لغوی خود، به معنای پیشوا و رهبر به کار گرفته شده است.

نتیجه‌گیری

بنابراین، واژه امام در دو معنای لغوی و اصطلاحی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ در مفهوم اصطلاحی، امامت جایگاهی الهی و منحصر به فرد است که تنها به ائمه معصومین (ع) اختصاص دارد و از سوی خداوند عطا می‌شود؛ اما در کاربرد لغوی، این واژه برای رهبران سیاسی، اجتماعی و علمی نیز قابل استفاده است و موارد متعددی در قرآن و روایات به آن دلالت دارد.

 پاسخ اجمالی:

در حدیث «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»، معرفت امام به معنای شناخت حقیقی مقام و جایگاه اوست، نه صرفاً آشنایی با نام یا چهره وی.

از دیدگاه شیعه، این شناخت شامل اعتقاد به امامت ائمه (ع)، پذیرش ولایت آنان، و اطاعت از دستوراتشان است. بزرگان همچون شیخ صدوق و ملاصدرا این معرفت را به عنوان اعتقاد به امام عصر و پذیرش ولایت او تعریف کرده‌اند. همچنین امام حسن عسکری (ع) در پاسخ به پرسشی درباره این حدیث، بر ضرورت شناخت مقام امام تأکید کرده است.

بنابراین، معرفت امام در این حدیث، به معنای باور به امامت، پذیرش ولایت و پیروی از هدایت الهی آنان است، نه صرفاً شناخت ظاهری. این شناخت، حتی در عصر غیبت نیز با ایمان و اعتقاد قلبی حاصل می‌شود.

پاسخ تفصیلی:

معرفت در لغت به معنای شناخت یک چیز با تدبر و تفکر در اثر آن می باشد و در مقابل انکار قرار می گیرد[1]؛بر این اساس معرفت  امام به معنای شناخت و آگاهی از او است، در روایتی آمده است که راوی  به خدمت امام حسن عسکری عرضه می دارد که آقا امام بعد از شما چه کسی است زیرا که اخباری از پدران شما نزد ما هست که بیان می دارد هر کس امام زمان خود را نشناسد به مرگ جاهلیت از دنیا می رود حضرت بعد از تایید روایت در پاسخ می فرمایند امام بعد از من پسرم محمد است،[2]بسیاری از بزرگان نیز مانند مرحوم ملاصدرا به اهمیت این موضوع اشاره کرده اند.[3]

حال سوال این است که مقدار لازم در این معرفت چه مقدار می باشد؟ مرحوم شیخ صدوق در بحث معرفت ائمه چنین بیان داشته اند: علم به اینکه ائمه دوازده نفر هستند که رسول خدا نام های آنها را بیان کرده است و صفات آنها را گفته است و اعتقاد به این که اطاعت از آنها واجب است، خداوند به واسطه آنها دین خود را اشکار می کند، حب آنها ایمان است و دشمنی با آنها کفر هست، اخرین آنها مهدی می باشد که خداوند به واسطه او زمین را پر از عدل و داد می کند و عیسی به یاری او می آید و...[4] با توجه به بیان شیخ صدوق باید گفت معرفت امام شناخت و اعتقاد به مقام و جایگاه او و قبول امامت او است، نه آنکه شناخت به معنای دیدن او و شناختن سیما و چهره او باشد، چرا که افراد بسیاری ائمه را می شناختند اما مقام و فضائل و جایگاه آنها را انکار کردند و در مقابل بعضی از شیعیان واقعی نیز توفیق دیدار آنها را نداشتند اما جایگاه ائمه برای آنان ثابت بوده است؛ لذا اصل در معرفت امام، شناخت مقام و جایگاه و معرفت نسبت به امامت آن امام است، نه  شناختن بمعنی دیدار ظاهری و تشخیص چهره امام.

این نکته بر کسی پنهان نیست، همچنانکه هنگامی که از هیئت افتاءالازهر سوال شد که حقیقت حدیث من مات و لم یعرف امام زمانه چیست؟ آنها در پاسخ گفتند: اصل در معرفت بیعت و داخل شدن در اطاعت است و مقصود حدیث شناخت اسم امام نیست هر چند بسیار نادر است که فردی اسم امام را نداند.[5]

 خراز قمی در مورد معرفت امام روایتی را از امام صادق نقل می کند که حضرت فرمودند: افضل فرائض و واجب ترین آنها بر انسان معرفت است، اول در معرفت شناخت پرودگار است و بعد از معرفت خداوند معرفت رسول است و بعد از آن معرفت امام است که این معرفت به اسم  و وصف و نعمت او است و اینکه در هر حالی در عسرو یسر به او معرفت و شناخت داشته باشیم و اعتقاد داشته باشیم او تمام مقام رسالت را دارا است جز آنکه به او وحی نمی شود و اینکه اطاعت او را اطاعت خداوند و رسول بدانیم و در تمام امور تسلیم او باشیم و اعتقاد داشته باشیم امام بعد از رسول خدا علی بن ابی طالب است و بعد از او حسن بن علی و بعد از او حسین بن علی و بعد از او علی بن حسین و بعد از او محمد بن علی و بعد از او جعفر بن محمد و بعد از او موسی بن جعفر و بعد از او علی بن موسی و بعد از او محمد بن علی و بعد از او علی بن محمد و بعد از او حسن  العسکری و بعد از او حجت قائم است به مجموع این امور معرفت امام گفته می شود وکسی که به این امور اعتقاد داشته باشد در هر حال به امام خود معرفت دارد هر چند که او را به چشم ندیده باشد[6].

ابوالحسن ماوردی در مورد معرفت امام می گوید جمهور متکلمین لزوم معرفت اجمالی را می پذیرند نه معرفت تفصیلی را و ادله ای را هم برای اثبات نظر خود بیان می کند.[7]

بر اساس آنچه گفته شد اشکالاتی که در مورد معرفت  امام در عصر غیبت بیان می شود نیز پاسخ داده شد، زیرا شناخت اجمالی در معرفت امام کفایت می کند و آنچه امامیه به آن ملزم هست شناخت مقام و فضائل و جایگاه امام و معرفت اجمالی به او است.

پاسخ اجمالی:

واژه «امام» در لغت به معنای پیشوا، مقتدا و سرپرست است و به کسی اطلاق می‌شود که مورد پیروی قرار می‌گیرد؛ در اصطلاح، امام به فردی گفته می‌شود که مسئولیت هدایت دینی و اجتماعی جامعه را بر عهده دارد. در گفتمان شیعه، این واژه به دوازده امام معصوم اختصاص دارد که علاوه بر ولایت بر دین و نظام اسلامی، ریاست بر جامعه و ولایت بر نظام هستی را نیز دارا هستند. همچنین، در دوران غیبت، علما به عنوان جانشینان امامان معصوم، مسئولیت هدایت مردم را بر عهده دارند.

پاسخ تفصیلی:

واژه «امام» از ریشه عربی گرفته شده و به معنای پیشوا، سرپرست و مقتدا به کار می‌رود؛[1] راغب اصفهانی در تعریف این واژه می‌نویسد: «امام کسی است که به او اقتدا می‌شود، خواه این اقتدا به یک فرد باشد—از طریق گفتار و کردار او—یا به یک کتاب یا امر دیگری؛ و این اقتدا می‌تواند در مسیر حق و صواب یا در جهت باطل و ناصواب باشد»؛[2] همچنین در «مجمع البحرین» آمده است که امام به معنای پیشوا و فردی است که از او پیروی می‌شود.[3]

در اصطلاح، امام به کسی اطلاق می‌شود که ریاست و سرپرستی دینی جامعه را بر عهده دارد و وظیفه او ترغیب مردم به حفظ مصالح دینی و دنیوی ایشان است؛ این مقام علاوه بر هدایت و رهبری، شامل بازداشتن مردم از هر امری می‌شود که به دین و دنیای آنان زیان وارد کند.[4]

واژه «امام» در قرآن کریم دوازده بار به کار رفته است و در تمامی این موارد معنای لغوی آن مورد نظر بوده است؛ شایان ذکر است که در گفتمان شیعه، اصطلاح امام به دوازده امام معصوم اطلاق می‌شود و رهبری ایشان در چند محور اساسی قابل بررسی است؛ نخست، ولایت بر دین و نظام اسلامی، که تجلی یکی از شئون انبیاء محسوب می‌شود؛[5] محور دوم، امامت به عنوان ریاست بر جامعه، نقشی که در هدایت مردم و تدبیر امور اجتماعی و سیاسی تجلی می‌یابد؛[6] سومین محور، ولایت بر نظام هستی، که به ولایت کلیه الهیه بازمی‌گردد—ولایتی برخاسته از مقام رسالت، دال بر سلطه مطلقه[7] و احاطه الهی[8].

شایان ذکر است که تمامی این ابعاد امامت منحصراً به جانشینان پیامبر اسلام اختصاص دارد؛ اما در مواردی که واژه «امام» درباره افراد دیگر به کار می‌رود—مانند امام خمینی، امام خویی و دیگر بزرگان—این کاربرد از معنای لغوی آن، یعنی ریاست، نشأت می‌گیرد؛ همین معنا پیش‌تر از سوی معصومین در حوزه دین و دنیا به علما واگذار شده است و مردم در عصر غیبت به ایشان ارجاع داده شده‌اند، به این معنا که آنان در دوران غیبت مسئولیت ریاست عامه مردم را بر عهده دارند؛[9] از این‌رو، به کار بردن واژه «امام» برای ایشان از این حیث بلا مانع تلقی می‌شود.